Fyrstu bitarnir: matur fyrir ungabörn

Fyrstu bitarnir snúast síður um magnið sem fer ofan í barnið og meira um að kynnast nýju bragði, áferð og sjálfum matartímanum. Föst fæða bætist yfirleitt smám saman við brjóstamjólk eða ungbarnablöndu um sex mánaða aldur. Byrja má á litlum skömmtum af mjúkum, fjölbreyttum og járnríkum mat og færa sig yfir í grófari áferð eftir því sem færni barnsins eykst.

Öryggi skiptir mestu: barnið þarf að sitja upprétt, vera undir stöðugu eftirliti og fá mat sem er lagaður að aldri þess. Kynna má algenga ofnæmisvalda í litlu magni, en hunang, heilar hnetur, viðbætt salt og sykur þurfa að bíða. D-vítamín er áfram mikilvægt samkvæmt íslenskum ráðleggingum.

Í þessari grein er fjallað um:

• hvernig má byrja rólega og auka fjölbreytnina;
• hvaða matur hentar og hvað þarf að varast;
• hvernig draga má úr köfnunarhættu;
• hvernig fylgja má merkjum barnsins án þrýstings.

Að byrja að gefa barni mat getur virst eins og verkefni með óþarflega mörgum reglum. Má það fá egg? Þarf allt að vera maukað? Og hvers vegna er banani skyndilega kominn með áhættumat? Hér er einföld leið í gegnum fyrstu mánuðina við matarborðið — án fullkomnunaráráttu.

Maturinn bætist við mjólkina

Fyrstu mánuðina er brjóstamjólk eða ungbarnablanda aðalfæða barnsins. Þegar barn er orðið um sex mánaða þarf það almennt meiri næringu en mjólkin ein veitir og þá fer annar matur smám saman að bætast við.

Í íslenskum ráðleggingum kemur fram að barn sem dafnar vel þurfi yfirleitt ekki aðra næringu en brjóstamjólk fram að sex mánaða aldri, auk D-vítamíns. Í sumum tilvikum má þó kynna örlitla matarskammta frá fjögurra mánaða aldri, til dæmis ef barnið virðist ekki mettast af brjóstamjólkinni eða nærist eingöngu á ungbarnablöndu. Slíkt þarf alltaf að meta út frá barninu sjálfu, gjarnan með ráðgjöf frá ung- og smábarnavernd. Heilsuvera: Næring 0–6 mánaða

Um sex mánaða aldurinn er því góður útgangspunktur, en ekki prófdagur. Barnið vaknar ekki á hálfsársafmælinu með leynilega þekkingu á spergilkáli.

Byrjið smátt — í alvöru smátt

Fyrstu skiptin snúast ekki um að barnið klári máltíð. Það er að kynnast bragði, áferð, skeið, höndum og þeirri furðulegu staðreynd að matur getur endað í eyranu.

Byrja má á einni til tveimur teskeiðum og auka magnið smám saman eftir áhuga og getu barnsins. Gott er að bjóða eina nýja fæðutegund í einu, en auka síðan fjölbreytnina tiltölulega hratt. Heilsuvera: Næring 6–12 mánaða

Fyrsti maturinn getur til dæmis verið:

• járnbættur, ósætur ungbarnagrautur;
• vel soðið og maukað grænmeti;
• maukaðir mjúkir ávextir;
• vel eldað og maukað kjöt, fiskur eða egg;
• maukaðar baunir eða linsur.

Það þarf ekki sérstaka matreiðslugráðu til. Soðin kartafla, svolítil olía og gaffall geta verið prýðilegt byrjunarlið.

Járnið fær sérstakt sæti við borðið

Um sex mánaða aldur verður mikilvægt að barnið fái járn úr matnum. Þess vegna er skynsamlegt að bjóða reglulega járnríkan mat, svo sem járnbættan ungbarnagraut, kjöt, fisk, egg, baunir og linsur.

Ekki eru allir ungbarnagrautar járnbættir. Það borgar sig því að lesa innihaldslýsinguna í stað þess að treysta umbúðum sem líta mjög sannfærandi út í grautadeildinni. Heilsuvera mælir einnig með fjölbreytni í vali á korni og að skipt sé á milli tegunda og vörumerkja fremur en að hrísgrjónagrautur verði eini grauturinn. Heilsuvera: Næring 6–12 mánaða

Mauk, fingramatur eða bæði?

Bæði er fullkomlega raunhæft svar.

Sumar fjölskyldur byrja að mestu á mauki og færa sig síðan yfir í grófari áferð. Aðrar bjóða mjúkan fingramat frá upphafi. Margar gera einfaldlega sitt lítið af hvoru — skeið í annarri hendinni og gufusoðið grænmeti í hinni.

Áferðin á að fylgja getu barnsins. Maturinn getur byrjað mjúkur og maukaður en orðið grófari eftir því sem barnið ræður betur við að tyggja og kyngja. Markmiðið er ekki að halda öllu silkimjúku mánuðum saman, heldur að gefa barninu öruggt svigrúm til að æfa sig.

Flest börn geta farið að borða sjálf undir eftirliti og með aðstoð um sex mánaða aldur. Þau geta tuggið mjúkan mat með gómunum, jafnvel áður en tennurnar mæta til leiks. Heilsuvera: Matvæli og hindrun í öndunarvegi barna

Öryggi fyrst, en ekki ótti við hvern mola

Barn á alltaf að sitja upprétt og kyrrt meðan það borðar og fullorðinn þarf að fylgjast með allan tímann. Ekki er öruggt að láta ungt barn borða á göngu, í leik eða í bíl þar sem erfitt getur verið að bregðast skjótt við.

Maturinn þarf líka að vera lagaður að aldri og færni barnsins. Sérstaklega þarf að varast:

Hnetur má hins vegar bjóða fínmalaðar út í annan mat og hnetusmjör má þynna eða smyrja þunnt á hentugan mat. Heilsuvera ráðleggur að börn borði ekki heilar hnetur fyrr en þau hafa náð fjögurra ára aldri. Heilsuvera: Matvæli og hindrun í öndunarvegi barna

Það er líka góð hugmynd að foreldrar og aðrir umönnunaraðilar kunni skyndihjálp við köfnun. Vonandi þarf aldrei að nota hana — en sú þekking á vel heima í sama skúffuhólfi hugans og brunavarnaráætlunin.

Ofnæmisvaldar þurfa ekki að bíða úti

Ekki er lengur mælt með að fresta algengum ofnæmisvöldum, jafnvel hjá börnum sem eru talin í aukinni hættu vegna exems eða ofnæmis í nánustu fjölskyldu. Kynna má mat eins og vel eldað egg, fisk og fínt malaðar hnetur frá því að barnið byrjar að fá fasta fæðu.

Best er að kynna einn ofnæmisvald í einu og í litlu magni. Þá er auðveldara að átta sig á hvað olli viðbrögðum, ef þau koma fram. Ef barnið þolir matinn má halda áfram að bjóða hann sem hluta af venjulegu og fjölbreyttu fæði. Foreldrar barna með greint ofnæmi, mikið exem eða fyrri alvarleg viðbrögð ættu að fá einstaklingsbundna ráðgjöf áður en nýir ofnæmisvaldar eru kynntir. Embætti landlæknis: Næring ungbarna, NHS: Food allergies in babies and young children

Þetta má bíða

Nokkur atriði eru skýr:

• Ekki gefa barni hunang fyrir eins árs aldur vegna hættu á ungbarnabótúlisma.
• Ekki salta mat barnsins og varist saltan tilbúinn mat, soðkraft og saltaðar sósur.
• Barnið þarf ekki viðbættan sykur, sæta drykki eða safa.
• Ekki gefa ógerilsneyddar mjólkurvörur eða hráan skelfisk.
• Hrísdrykkir eiga ekki að koma í stað brjóstamjólkur, ungbarnablöndu eða annarrar viðeigandi mjólkur fyrir ung börn.

NHS: Foods to avoid giving babies and young children

Vatn má bjóða með mat eftir að fasta fæðan kemur inn. Fyrsta aldursárið er brjóstamjólk eða viðeigandi ungbarnamjólk áfram mikilvægur hluti næringarinnar; venjuleg kúamjólk hentar ekki sem aðaldrykkur fyrir eins árs aldur, þótt nota megi hana í matargerð samkvæmt íslenskum ráðleggingum.

D-vítamínið gleymist auðveldlega

Íslenskar ráðleggingar gera ráð fyrir að öll ungbörn fái 10 míkrógrömm af D-vítamíni daglega. Þegar barn er byrjað að fá fasta fæðu má gefa Krakkalýsi í stað D-vítamíndropa samkvæmt skammtaleiðbeiningum. Ekki á að gefa bæði eða stærri skammta án samráðs við heilbrigðisstarfsfólk, því D-vítamín getur safnast upp í líkamanum. Heilsuvera: Næring 6–12 mánaða

Ef D-vítamínsmálið er orðið að daglegri ráðgátu má tengja gjöfina við eitthvað sem gerist alltaf, til dæmis fyrstu morgungjöfina. Foreldraheilinn hefur nóg annað að muna.

Barnið má hafa skoðun á þessu

Sum börn opna munninn fyrir öllu. Önnur skoða hverja skeið eins og tortrygginn veitingagagnrýnandi. Hvort tveggja getur verið eðlilegur hluti af því að læra að borða.

Gagnlegt er að bjóða mat án þess að þrýsta á barnið, taka mark á hungur- og mettunarmerkjum þess og leyfa því að snerta, kreista og kanna matinn. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin leggur áherslu á slíka svörun við merkjum barnsins, fjölbreyttan og næringarríkan mat og að áferð og magn aukist smám saman. WHO: Complementary feeding

Barn getur þurft að hitta sama matinn oftar en einu sinni áður en vinskapur tekst. Höfnun í dag er ekki endanlegur úrskurður um brokkolí.

Og ef sumir dagar enda með tveimur bitum í barninu, fjórum á gólfinu og einum í hárinu? Þá hefur samt farið fram æfing.

Litla leiðin áfram

Byrjið á litlu magni um sex mánaða aldur, bjóðið fjölbreyttan og járnríkan mat og aukið áferðina í takt við færni barnsins. Hafið barnið sitjandi og undir stöðugu eftirliti, sleppið hunangi, salti og viðbættum sykri og munið eftir D-vítamíninu.

Það þarf hvorki að elda sérstakan hátíðarmat né velja eina „rétta“ aðferð. Öruggur matur, fjölbreytni, ró og endurtekin tækifæri duga langt. Fyrstu bitarnir eru nefnilega ekki lokapróf í foreldrahlutverkinu. Þeir eru byrjun á langri og dálítið subbulegri æfingu.

1. Veljið rólega stund

   Ekki þegar barnið er glorhungrað eða þreytt.

2. Byrjið á einni teskeið

   Magnið skiptir minna máli en að kynnast bragðinu.