Fyrsti bekkur: þegar litla barnið byrjar í grunnskóla

Skólataskan er tilbúin, nestisboxið merkt og barnið virðist ýmist spennt, grafalvarlegt eða upptekið af allt öðru. Skólabyrjun er stór breyting — líka fyrir foreldra sem eiga skyndilega að skilja stundatöflur, frístund og upplýsingakerfi á meðan þeir reyna að líta út fyrir að hafa gert þetta áður.

Nýtt upphaf fyrir alla fjölskylduna

Grunnskólabyrjun er meira en fyrsti kennsludagurinn. Barnið er að kynnast nýju húsnæði, nýjum fullorðnum, stærri barnahópi og öðrum takti en það þekkir. Foreldrar eru á sama tíma að læra nýjar boðleiðir, reglur og rútínu.

Börn bregðast ólíkt við þessum tímamótum. Sum vilja vita nákvæmlega hvar klósettið er og hver situr við hliðina á þeim. Önnur skoppa inn um dyrnar án þess að líta við. Enn önnur eru full sjálfstrausts fram að fyrsta mánudagsmorgni og tilkynna þá að skólaganga hafi verið áhugaverð tilraun sem sé nú lokið.

Spenna, óvissa og blendnar tilfinningar geta farið ágætlega saman. Markmiðið er ekki að fjarlægja allt óöryggi heldur hjálpa barninu að vita nokkurn veginn hvað tekur við og að það geti leitað til fullorðinna þegar eitthvað er erfitt.

Undirbúningurinn sem skiptir mestu

Nýr penni og vel yddir litir eru gagnleg, en kunnugleiki og fyrirsjáanleiki skipta líklega meira máli fyrir líðan barnsins.

Farið saman yfir einföld atriði:

• Hvar er skólinn og hvaða leið farið þið?
• Hver fylgir barninu eða sækir það?
• Hvað heitir umsjónarkennarinn?
• Fer barnið í frístund eftir skóla?
• Hvar eru föt, taska og nesti geymd?
• Við hvaða fullorðna má tala ef eitthvað kemur upp?

Ef skólinn býður heimsókn, kynningu eða samtal fyrir skólabyrjun er gott að nýta það. Börn geta haft allt aðrar spurningar en fullorðnir búast við. Hvar má fylla á vatnsbrúsann getur verið mun brýnna mál en námskráin.

Gætið þess þó að undirbúningurinn verði ekki stanslaus upptalning á öllu sem gæti farið úrskeiðis. Nokkrar skýrar upplýsingar og róleg svör duga oft betur en vikulangt námskeið í hugsanlegum vandamálum.

Rútína er ósýnilega handriðið

Fyrstu skólavikurnar krefjast mikillar einbeitingar. Barnið þarf að muna fyrirmæli, finna rétta staði, bíða eftir að röðin komi að því og lesa í ný félagsleg samskipti. Það getur verið þreytandi þótt dagurinn hafi gengið vel.

Einföld morgunrútína getur létt á álaginu. Hafið föt, tösku og annað sem þarf tilbúið kvöldið áður eftir því sem hægt er. Myndræn upptalning getur hjálpað sumum börnum: klæða sig, borða, bursta tennur, taka tösku. Hún þarf ekki að vera fallegt föndurverk. Blað á ísskápnum virkar líka.

Svefninn skiptir einnig máli. Heilsuvera segir börn á aldrinum 6–12 ára þurfa að minnsta kosti tíu klukkustunda svefn á nóttu og mælir meðal annars með föstum háttatíma og rólegum kvöldvenjum. Heilsuvera: Svefn 6–12 ára

Það þýðir ekki að hvert kvöld verði silkimjúkt. En reglulegur taktur hjálpar, sérstaklega þegar dagarnir eru fullir af nýjum upplýsingum.

Fyrstu dagarnir þurfa ekki að vera glansmynd

Góður fyrsti skóladagur getur litið mjög ólíkt út. Barn getur verið glatt við afhendingu og brostið í grát heima. Það getur sagt að dagurinn hafi verið „fínn“ og neitað að veita frekari upplýsingar. Það getur líka talað í tuttugu mínútur um eina sérlega áhugaverða strokleðurtegund en ekkert um kennsluna.

Ekki lesa of mikið í eitt síðdegi. Gefið barninu tíma til að lenda.

Í stað stóru spurningarinnar „Hvernig var í skólanum?“ má prófa afmarkaðri spurningar:

• Hvað var fyndið í dag?
• Hverjum sastu nálægt?
• Hvenær leið þér vel?
• Var eitthvað ruglingslegt?
• Hvað gerðuð þið í frímínútum?
• Hvern geturðu beðið um hjálp í skólanum?

Sum börn tala best á göngu, í bílnum eða meðan þau teikna. Samtal þarf ekki alltaf að eiga sér stað augliti til auglitis við eldhúsborðið eins og í mjög alvarlegu sjónvarpsviðtali.

Þreyta getur dulbúið sig

Barn sem hefur haldið vel utan um sig allan skóladaginn getur komið heim og orðið reitt vegna þess að bananinn brotnaði. Það þýðir ekki sjálfkrafa að eitthvað alvarlegt hafi gerst. Stundum er litla mótlætið einfaldlega síðasti dropinn eftir langan dag.

Fyrstu vikurnar getur verið hjálplegt að halda síðdegunum fremur rólegum. Bjóða mat, hvíld, frjálsan leik og nálægð áður en farið er í margar spurningar eða verkefni. Sum börn vilja segja frá strax. Önnur þurfa fyrst að fá að vera svolítið í friði.

Það er líka eðlilegt að foreldrar finni fyrir þreytu. Nýtt skipulag, fleiri skilaboð og stífari tímarammi geta sett allt heimilið á hliðina um stund. Kvöldið þegar enginn finnur íþróttapokann er ekki merki um að fjölskyldan ráði ekki við grunnskóla. Það er bara þriðjudagur.

Sjálfstæði vex í litlum skrefum

Fyrsti bekkur felur oft í sér meiri ábyrgð, en sex ára barn er enn ungt barn. Sjálfstæði verður ekki til við að afhenda barninu stundatöflu og óska því góðs gengis.

Æfið eitt atriði í einu. Barnið getur til dæmis lært að:

• setja brúsann sjálft í töskuna;
• hengja upp úlpuna;
• þekkja eigur sínar;
• opna nestisboxið;
• biðja fullorðinn um hjálp;
• rata milli kennslustofu og frístundar.

Merkið fatnað og muni sem eiga það til að ferðast um án eiganda. Þetta er ekki vantraust á barninu heldur raunhæf viðurkenning á því að tuttugu svartar vettlingapör hafa takmarkaðan persónuleika.

Hjálpið barninu án þess að taka öll verkefni yfir. Spurningin „Hvað þarftu að gera næst?“ byggir meira upp en að fullorðni leysi hvern hnút áður en barnið tekur eftir honum.

Skóli og frístund eru ekki sami staðurinn

Mörg börn í 1. bekk fara í frístundaheimili eftir kennslu. Þar tekur við annað skipulag, annað starfsfólk og oft frjálsari dagskrá. Fyrir barnið getur þetta verið önnur aðlögun ofan á þá fyrstu.

Frístundaheimili eru almennt ætluð yngstu grunnskólabörnunum og bjóða upp á leik, sköpun og samveru eftir að skóladegi lýkur. Fyrirkomulag, opnunartími, skráning og reglur um heimferð eru þó mismunandi eftir sveitarfélögum og starfsstöðum. Foreldrar þurfa því að kynna sér upplýsingar frá sínu frístundaheimili sérstaklega. Reykjavíkurborg: Upplýsingar um frístundaheimili

Gott er að ganga úr skugga um að barnið viti:

• hvort það fer í frístund þann dag;
• hver sækir það og hvenær;
• hvert það á að fara að kennslu lokinni;
• við hvern það talar ef planið er óljóst.

Ekki gera ráð fyrir að upplýsingar færist sjálfkrafa milli skóla og frístundar. Ef breyting verður á heimferð barnsins þarf að láta réttan stað vita eftir þeim leiðum sem þar gilda.

Sambandið við skólann má byrja snemma

Foreldrar þurfa ekki að bíða eftir formlegu foreldraviðtali ef eitthvað veldur áhyggjum. Umsjónarkennari er yfirleitt fyrsti tengiliðurinn þegar spurningar snúa að námi, samskiptum eða líðan í skólanum. Frístundaheimilið þarf sömuleiðis upplýsingar sem varða dvöl barnsins þar.

Reynið að vera skýr og hlutbundin í samskiptum:

„Hún hefur grátið þrjá morgna í röð og segir að hún finni engan í frímínútum. Hafið þið tekið eftir þessu?“ gefur skólanum meira að vinna með en „Henni líður hræðilega í skólanum.“

Segið frá upplýsingum sem geta hjálpað starfsfólki að skilja barnið, svo sem breytingum heima, svefnvanda, skynúrvinnsluvanda, tungumálaþörfum eða fyrri stuðningi. Foreldrar þurfa ekki að afhenda skólanum alla fjölskyldusöguna. Markmiðið er að deila því sem gagnast barninu.

Grunnskólalög kveða á um upplýsingagjöf til foreldra við upphaf skólagöngu. Börn sem eiga erfitt með nám vegna félagslegra eða tilfinningalegra áskorana eiga jafnframt rétt á stuðningi. Ísland.is: Grunnskólar, Lög um grunnskóla

Þegar áhyggjurnar verða þrálátar

Tímabundið óöryggi, þreyta eða tregða á morgnana getur fylgt stórum breytingum. Ástæða er hins vegar til að bregðast við ef vanlíðanin er mikil, viðvarandi eða farin að hamla barninu.

Takið sérstaklega eftir ef barnið:

• neitar ítrekað að fara í skólann;
• fær endurtekið líkamleg óþægindi á skóladögum;
• virðist mjög óttaslegið eða dregur sig stöðugt í hlé;
• hættir að gera hluti sem það réð áður við;
• sefur illa um lengri tíma;
• segir frá einelti, útilokun eða óöryggi;
• breytist verulega í skapi eða hegðun.

Kvíði hjá börnum getur meðal annars birst sem grátur, reiði, þrálátar spurningar, líkamleg einkenni eða erfiðleikar við að skilja við foreldra. Ef kvíðinn er hamlandi er rétt að leita aðstoðar. Umsjónarkennari, skólahjúkrunarfræðingur, sérfræðiþjónusta skóla og heilsugæsla geta verið fyrstu viðkomustaðir. Heilsuvera: Kvíði barna og ungmenna

Ekki þarf að bíða þar til vandinn er orðinn stór. Snemmbært samtal getur leitt í ljós einfalda skýringu eða opnað leið að viðeigandi stuðningi.

Það sem barnið þarf mest að heyra

Barn í 1. bekk þarf ekki að vera orðið stórt í öllum skilningi. Það má vera duglegt og samt sakna leikskólans. Það má hlakka til og vera kvíðið. Það má þurfa hjálp við rennilásinn þótt það sé byrjað að læra að lesa.

Foreldrar geta hjálpað með því að sýna traust á skólanum án þess að gera lítið úr áhyggjum barnsins:

„Ég skil að þetta sé nýtt. Við ætlum að læra á þetta saman.“

Þar liggur kannski kjarni skólabyrjunarinnar. Barnið þarf ekki foreldri sem kann öll svörin fyrir fram. Það þarf foreldri sem hlustar, heldur utan um grunnatriðin og veit hvenær á að biðja aðra um hjálp.